Մարդու օրգան համակարգեր
Մարդու օրգանիզմում բջիջներն առաջացնում են հյուսվածքներ, իսկ հյուսվածքներն էլ՝ օրգաններ:
Օրգանը մարմնի այն մասն է, որն ունի որոշակի ձև, տարբերվում է իր յուրահատուկ կառուցվածքով, օրգանիզմում զբաղեցնում է որոշակի տեղ և կատարում է որոշակի ֆունկցիա։
Օրգանը կազմված է մի քանի հյուսվածքներից։ Օրգանները կարող են լինել ներքին կամ արտաքին:
Ականջը և քիթը արտաքին օրգաններ են, իսկ սիրտն ու ստամոքսը՝ ներքին:
Երկու և ավելի օրգանների միասնությունը, որոնք կատարում են համատեղ ընդհանուր գործառույթ անվանում են օրգան համակարգ:
Մարդու օրգանիզմում գոյություն ունեն 10 օրգան համակարգեր:
1․ Նյարդային համակարգ
2. Հենաշարժիչ համակարգ
3.Արյունատար համակարգ
4. Շնչառական համակարգ
5. Մարսողական համակարգ
6. Ծածկույթային (ծածկող) համակարգ
7. Միզարտազատական համակարգ
8.Վերարտադրողական համակարգ
9. Իմունային համակարգ
10. Ներզատական համակարգ
Տասնորդական կոտորակների բազմապատկում և բաժանում (կրկնություն)
Երկու տասնորդական կոտորակներ բազմապատկելու համար պետք է՝
1) թվերը բազմապատկել` անտեսելով ստորակետները
2) արտադրյալում աջից ստորակետով անջատել այնքան թվանշան, որքան թվանշան կա ստորակետից հետո երկու կոտորակներում միասին
Բազմապատկենք 11,1 և 0,2 թվերը: Թվերը բազմապատկում ենք՝ անտեսելով ստորակետները: Ստանում ենք՝ 111⋅2=222: Ստորակետով աջից անջատենք երկու թվանշան (յուրաքանչյուր կոտորակում ստորակետից հետո կա մեկական թվանշան՝ միասին կա երկու թվանշան)՝ 11,1⋅0,2=2,22:
Դիտարկենք ևս երկու օրինակ՝
753,4⋅0,01=7,534
0,3⋅20,1=6,03
Եթե արդյունքում ստացվում է ավելի քիչ թվանշան, քան պետք է անջատել ստորակետից հետո, ապա արտադրյալի վերջում կցագրում են զրո կամ մի քանի զրոներ:
753,4⋅0,001=0,7534
41,37⋅0,001=0,04137
0,25⋅0,03=0,0075
Մեծ թվերը բազմապատկելիս կիրառում են «սյունակով» բազմապատկման եղանակը՝
231,2⋅4,5=1040,40=1040,4
Առաջադրանքներ․
1)Կատարե՛ք բազմապատկում․
ա) 3,81 • 2,95 = 11,2395
բ) 16,387 • 0,29 = 4,75223
գ) 0,782 • 0,55 = 0,4301
դ) 17,32 • 896,1 = 15519,252
ե) 1,11 • 0,32 = 0,3552
զ) 0,92 • 10,03 = 9,2276
է) 0,1 • 0,001 = 0,0001
ը) 23,57 • 8,192 = 193,08544
թ) 17,17 • 17,17 = 294,8089
2)Կատարե՛ք գործողությունները և համեմատե՛ք արդյունքները․
ա)3,76 • 0,1 > 10,26 • 0,03
բ)5,71 • 23 > 2,8 • 45
գ)1,92 • 8,4 > 17,5 • 0,8
դ)4,25 • 11,1 > 56,8 • 0,2
ե)0,705 • 9,43 < 8,99 • 0,77
բ) 4,221 : 0,63 = 6,7
գ) 30,303 : 33,3 = 0,91
դ) 9,3456 : 10,62 = 0,88
ե) 35,601 : 0,01 = 3560,1
զ) 0,13464 : 0,396 = 0,34
է) 14,924 : 0,82 = 18,2
ը) 788,48 : 1,28 = 616
թ) 189,1 : 0,305 = 620
ժ) 13,536 : 0,423 = 32
ժա) 0,001 : 0,2 = 0,005
ժբ) 10,74197 : 87,05 = 0,1234
2)Ուղղանկյան երկարությունը 26,53 դմ է, իսկ մակերեսը 465,8668 դմ2 է։ Գտե՛ք ուղղանկյան լայնությունը։
Լայնություն= 465,8668 : 26,53 = 17,56 դմ
Լրացուցիչ աշխատանք (տանը).
1)Կատարե՛ք բաժանում․
ա)8,368 : 2 =
բ)17,024 : 4 =
գ)0,0225 : 15 =
դ)10,5 : 7 =
ե)6,25 : 125 =
զ)10,08 : 24 =
է)11,223 : 3 =
ը)374,17 : 31 =
թ)13,041 : 23 =
2)Աստղանիշի փոխարեն դրե՛ք համեմատման համապատասխան նշանը, որպեսզի ստացվի ճիշտ անհավասարություն․
ա)1234 : 26 * 12,34 : 26
բ)741 : 9,4 * 74,1 : 9,4
գ)0,1901 : 2 * 1901 : 2
դ)7,26 : 5,17 * 7260 : 5,17
Հաշվիր.
- (-6) + 9
- 7 + (-12)
- (-8) + (-5)
- 15 − (-4)
- (-11) − 6
- (-7) × 5
- (-4) × (-6)
- 12 × (-3)
- (-20) ÷ 5
- (-18) ÷ (-3)
- (-9) + 14
- 16 + (-7)
- (-25) + (-13)
- (-30) ÷ 6
- (-8) × (-9)
1․Մեկ տուփի քաշը 2 1/2 կգ է։ Քանի կգ են 5 նման տուփերը։
2․ 6 1/2 մ երկարությամբ ժապավենը բաժանեցին 2 մ կտորների։ Քանի կտոր ստացվեց։
3․ Ջերմաստիճանը առավոտյան −4°C էր, իսկ կեսօրին դարձավ 6°C։ Քանի աստիճանով փոխվեց ջերմաստիճանը։
4․ Սուզանավը գտնվում էր −30 մ խորության վրա և բարձրացավ 18 մ։ Որքա՞ն է նրա նոր խորությունը։
5․ Ջերմաստիճանը երեկոյան 5°C էր, իսկ գիշերը այն նվազեց 9°C-ով։ Ի՞նչ ջերմաստիճան եղավ գիշերը։
3 ․ Հաշվեք
ա) −7 + 12
բ) 15 − 23
գ) −9 + (−4)
դ) 18 − (−6)
ե) −25 + 30
զ) −14 − 9
4․ Հաշվել
ա) −2.4 + 5.7
բ) 8.3 − 10.6
գ) −4.5 + (−1.8)
դ) 12 − 3.75
ե) −6.2 − 4.8
Կատարեք բաժանում
ա) 13.6 : 3.4
բ) 65.8 : 0.04
գ) 28.8 : 18
դ) 24.8 : 0.16
ե) 5.4 : 1.5
Կատարե՛ք կարգային միավորի բաժանումը.
ա) 5.8 : 10
բ) 14.8 : 10
գ) 29 : 100
դ) 421.74 : 100
ե) 58.31 : 1000
զ) 743.1 : 1000
է) 254 : 10000
ը) 14.79 : 1000
թ) 900.8 : 100
ժ) 0.07 : 100
Կատարե՛ք բաժանումը.
ա) 6.4 : 8
բ)13.2 : 11
գ) 2.7 : 3
դ) 4.2 : 70
ե) 8.37 : 3.6
զ) 12.48 : 16
է) 12.6 : 3
ը) 7.2 : 16
թ) 9.55 : 2
ժ) 17.98 : 1000
Հիշիր
- 5.4 ÷ 10 = ______
- 8.32 ÷ 100 = ______
- 7.5 ÷ 10 = ______
- 42 ÷ 100 = ______
- 9 ÷ 1000 = ______
- 6.4 ÷ 2 = ______
- 9.6 ÷ 3 = ______
- 5.5 ÷ 5 = ______
- 8.4 ÷ 4 = ______
- 7.2 ÷ 6 = ______
- 4.8 ÷ 0.4 = ______
- 3.6 ÷ 0.6 = ______
- 2.5 ÷ 0.5 = ______
- 6.3 ÷ 0.7 = ______
- 1.2 ÷ 0.3 = ______
- 4.5 ÷ 10 + 1.2 = ______
- 6.4 ÷ 2 − 1.5 = ______
- 3.6 ÷ 0.6 + 0.4 = ______
- 5 ÷ 100 + 2.3 = ______
- 9.6 ÷ 3 − 0.8 = ______
Առաջադրանքներ
- Կատարեք բազմապատկում
- 0.5 × 0.2=
- 0.6 × 0.3=
- 1.2 × 0.4=
- 2.5 × 0.6=
- 0.75 × 0.8=
- 0.3 × 0.7 = ______
- 1.5 × 0.4 = ______
- 2.8 × 0.5 = ______
- 0.25 × 0.6 = ______
- 0.9 × 0.3 = ______
- 1.2 × 0.8 = ______
- 0.45 × 0.2 = ______
- 3.5 × 0.6 = ______
- 0.6 × 0.9 = ______
- 2.1 × 0.3
Progress Test 6 (Units 12 – 13)
- John loves to be a nurse
- Mary hates washing floor
- Laura likes reading a newspaper
- dog likes to play with ball
- father doesn’t like doing washing up
- mother hates cooking dinner
- they don’t like digging in the garden
8. must
9. mustn’t
10. mustn’t
11. must
12. mustn’t
13, must
14. must
15. mustn’t
16. mustn’t
17. D
18. F
19. E
20. B
21. C
22. A
23. mustn’t
24. mustn’t
25. mustn’t
26. mustn’t
27. must
28. must
29. must
30. must
- is/are/were
- is/is/was
- is/ate/were
- is/are/were
5. she was not
6. they were
7. he was
8. they were not
9. is
10. are
11. are
12. is
13. was
14. was
15. were
16. am
17. he had a rabbit
18. he had a bicycle
19. he didn’t have a watch
20. he didn’t have a dog
21. he had a parrot
22. he didn’t have a basket
23. he didn’t have a car
24. he had a ball
25. he didn’t have a boat
26. Did Bob have any ice cream? Yes, he did.
27. Did Tim have any jam? Yes, she did.
28. Did Sue have any cake? No, she didn’t.
29. Did Pam have any apples? No, he didn’t.
30. Did Sam have any bread? Yes, he did.
Տասնորդական կոտորակների բազմապատկումը և բաժանումը
Անցածի կրկնւթյուն
Առաջադրանքներ
1) 0,02 x 10 =0,2
2) 3,2 x 100 =320
3)0,041 x100 =4,1
4)0,5 x 2 =1
5)6,5 x 0,004=0,026
6)0,048 x 0,09 =0,00432
7)80,8 x 0,7 =56,56
8)3,59 x 0,1 =0,359
9) 723,5 x 0,001 =0,7235
10) 4,234 x 0,3 =1,2702
11) 39 : 0,39 =100
12) 0,01: 0,05 =0,2
Հաշվել
ա) 0,25 :4 +15,3 :5 +12,4: 8 +0,15 :3 =4,7225
բ) 96,7 : 10 +0,045 :5 + 140,4 : 12 + 1,53 :15=21,481
գ) 1,35 : 2,7 + 6,02 6– 5,9 + 0,4 : 2,5 x( 4,2 – 0,075)=1,28
Խնդիրներ
1. Կարի արհեստանոցում կարել են 16 միանման վերարկու և մի քանի միանման կոստյում՝ օգտագործելով ընդամենը 100 մ 40 սմ գործվածք։ Մեկ վերարկուի համար օգտագործվել է 3 մ 35 սմ գործվածք, իսկ մեկ կոստյումի համար՝ 25 սմ-ով ավելի։ Քանի՞ կոստյում է կարվել։
13 կոստյում
2. Թատրոնի տոմսարկղում վաճառվել են ներկայացման 156 մանկական և 98 մեծահասակի տոմսեր՝ 90000 դրամ ընդհանուր արժեքով։ Որոշե՛ք տոմսերի գները, եթե մանկական տոմսը մեծահասակի տոմսից 3 անգամ էժան է։
200
3. Երկու մեքենաներ միաժամանակ իրար ընդառաջ դուրս եկան երկու քաղաքներից և314 ժ հետո հանդիպեցին։ Մեքենաներից մեկի արագությունը 60 կմ/ժ էր, իսկ մյուսինը՝ 40 կմ/ժ։ Գտե՛ք քաղաքների հեռավորությունը։
314 կմ
4. Առաջին տակառում կա 100 լ հեղուկ, իսկ երկրորդորմ 75լ:Առաջին տակառից օրական դատարկվում է 2լ հեղուկ, իսկ երկրորդից ՝1,5լ: Քանի օր հետո կդատարկվի առաջին տակառը:Քանի օր հետո տակառների հեղուկները կհավասարվեն:
50 օր
6. 6 տրակտոր 9 օրում վարում են 216 հա տարածք: 4 տրակտորը 4 օրում քանի հեկտար կվարի:
64 հա
7. Ինքնաշխատ հաստոցներից մեկը 720 մանրակ է պատրաստում 6 ժամում, իսկ մյուսը` 12 ժամում: Քանի՞ ժամում հաստոցներն այդ նույն քանակով մանրակներ կպատրաստեն` աշխատելով միաժամանակ:
4 ժամ
8. Երկու կայարանների հեռավորությունը 4000 կմ է։ Չվացուցակի համաձայն՝ մարդատար գնացքն այդ ճանապարհը պիտի անցնի 50 ժամում։ Գնացքը 2100 կմ անցել է 30 ժամում։ Ի՞նչ արագությամբ պիտի ընթանա գնացքը դրանից հետո, որպեսզի ժամանակին տեղ հասնի։
95 կմ/ժ
9. Զամբյուղում կա 300 խնձոր։ Գտե՛ք խնձորների քանակի 20 %-ը։
60 խնձոր
10. Մի գյուղացին իր այգուց հավաքել է 1500 կգ խաղող, իսկ մյուսը՝ 30 %-ով պակաս։ Ընդամենը քանի՞ կիլոգրամ խաղող են հավաքել երկու գյուղացիները։
2550 կգ
11. Չորս հաջորդական թվերի գումարը 74 է։ Գտե՛ք այդ թվերը։
17,18,19,20
Տասնորդական կոտորակների համեմատումը
1) Տարբեր ամբողջ մասեր ունեցող երկու տասնորդական կոտորակներից ավելի մեծ է այն կոտորակը, որի ամբողջ մասն ավելի մեծ է։
Օրինակ՝ 5,237 > 4,999 , քանի որ 5 > 4 ։
2) Հավասար ամբողջ մասեր ունեցող երկու տասնորդական կոտորակներից ավելի մեծ է այն կոտորակը, որի կոտորակային մասն ավելի մեծ է։
Օրինակ՝ 26,327 > 26,016 ,
քանի որ ըստ դրական տասնորդական կոտորակների համեմատման կանոնի՝ 0,327 > 0,016 ։
Երկու բացասական տասնորդական կոտորակներից ավելի մեծ է այն կոտորակը, որի բացարձակ արժեքն ավելի փոքր է։ Իսկ եթե համեմատվող կոտորակներն ունեն տարբեր նշաններ, ապա դրական տասնորդական կոտորակը միշտ մեծ է բացասական տասնորդական կոտորակից:
Առաջադրանքներ
1. Համեմատում
ա) 3,853 > 2,64
բ) 72,93 < 73,851
գ) 0,382 < 0,45
դ) 15,899 > 14,9
ե) 78832,91 > 78732,91
զ) 663,0001 < 663,0002
2. Բացասական կոտորակների համեմատում
ա) –6,73 > –6,81
բ) –0,432 > –1,431
գ) –11,2 > –11,21
դ) –3,756 < –3,706
ե) –0,38 > –1,001
զ) –5,555 < –4,999
3. Բնական թվեր
ա) 6
բ) 3
գ) 8
դ) 2, 3
ե) 3, 4
զ) 8, 9, 10
4. Համեմատում
ա) 7,21 > 7,2
բ) 99,2 > 98,9
գ) 55,3 < 56,4
դ) 3,285 > 3,185
5. Աստղանիշ
ա) 2,547 > 2,537
բ) 5,568 > 4,568
գ) 10,85 < 10,95
դ) 885,620 < 885,693
6. Խնդիր (տուփեր)
Թող մեծը = x, փոքրը = y
x + y = 12
800x + 500y = 6900
Լուծում → x = 3, y = 9
Պատասխան՝ 3 մեծ, 9 փոքր
7. Խնդիր (վաճառք)
Կաղամբ՝ 2 տ = 2000 կգ
40% → 800 կգ
Վարունգ՝ 800 կգ
20% → 160 կգ
800 ÷ 160 = 5
Պատասխան՝ կաղամբից՝ 5 անգամ շատ
8. Եռանկյուն
1-ին կողմ = 2,6
2-րդ = 2,6 + 1,5 = 4,1
3-րդ = 4,1 + 1,8 = 5,9
Պարագիծ = 2,6 + 4,1 + 5,9 = 12,6 սմ
Տասնորդական կոտորակներ
Առաջադրանքներ
1.Կատարե՛ք բազմապատկում
25,15 × 1000 = 25150
1,369 × 10 = 13,69
0,001 × 100 = 0,1
7,3 × 1000 = 7300
0,12 × 10 = 1,2
0,1 × 100 = 10
461,3 × 100 = 46130
0,0045 × 1000 = 4,5
2.Կատարե՛ք բաժանում
12,64 : 100 = 0,1264
5,14 : 10 = 0,514
0,01 : 10 = 0,001
3,87 : 100 = 0,0387
5 : 10 = 0,5
67,2 : 100 = 0,672
12,3 : 1000 = 0,0123
0,7 : 10 = 0,07
3.Լուծեք հավասարում
x + 3,458 = 75,124 – x = 71,666
x − 14,25 = 2,47 – x = 16,72
x + 2,5 = 7,5 – x = 5
3,74 + x = 56,74 – x = 53
4. Կատարեք գումարում
2,458 + 7,12 = 9,578
15,36 + 7,56 = 22,92
89,11 + 0,44 = 89,55
5,909 + 0,01 = 5,919
8,5 + 78,56 = 87,06
86,35 + 2,14 = 88,49
5. Կատարեք հանում
7,25 − 1,36 = 5,89
45,78 − 32,14 = 13,64
65,28 − 8,65 = 56,63
86,012 − 72,66 = 13,352
30,47 − 0,1 = 30,37
56,22 − 47,02 = 9,2
6. Համեմատեք տասնորդական կոտորակները
32,25 < 65,214
23,14 < 23,56
58,196 < 58,200
78,36 > 77,55
47,654 < 47,655
0,005 > 0,001
Առաջադրանքներ Մայրենի վեցերորդ դասարն
Բառակապակցություններ կազմի՛ր՝ հարցում արտահայտող բառը գոյականներով փոխարինելով։
Հիանալ ումո՞վ — հիանալ մարդով
Հիանալ ինչո՞վ — հիանալ բնությամբ
Սքանչանալ ումո՞վ — սքանչանալ նկարչով
Սքանչանալ ինչո՞վ — սքանչանալ արվեստով
Տարվել ումո՞վ — տարվել երգչով
Տարվել ինչո՞վ — տարվել երաժշտությամբ
Փակագծերում տրված գոյականները գրի՛ր պահանջվող ձևով (հոլովով)։
Մարդիկ վաղուց են միջոցներ փնտրում վատ տեսողությունը լավացնելու համար։ Վերջապես հայտնագործվեց ակնոցը՝ ապակուց պատրաստված առաջին օպտիկական գործիքը։ Ժամանակակից ակնոցը երկար ու դժվարին ճանապարհ է անցել, թեև հիմա մեզ թվում է, թե հնարավոր չէ պատկերացնել տեսողությունը լավացնելու ավելի հասարակ գործիք։ Ակնոցի նման մի բան հնարել էին դեռևս Հին Հռոմում։ Հայտնի է, որ գլադիատորների կռվի սիրահար Ներոն կայսրը կարճատես էր։ Կրկեսում տեղի ունեցող ամեն ինչը լավ տեսնելու համար նա օգտվում էր թափանցիկ զմրուխտից պատրաստված մեծ ոսպնյակից։
Նախադասությունն այնպես ձևափոխի՛ր, որ ընդգծված բառը փակագծերում տրված ձևով (հոլովով) լինի, և նախադասության իմաստը չփոխվի։
Արարատյան դաշտի բնակիչները կիսաանապատային գոտու ներկայացուցիչներ են։
→ Արարատյան դաշտում ապրող բնակիչները կիսաանապատային գոտու ներկայացուցիչներ են։
Արաքսի ափին՝ եղեգնուտներում, վարազն է ապրում։
→ Արաքսի ափի եղեգնուտներում վարազն է ապրում։
Այլ է Հայաստանի խոտավետ լեռնային տափաստանների՝ Շիրակի, Ապարանի, Լոռու կենդանական աշխարհը։
→ Հայաստանի խոտավետ լեռնային տափաստաններում՝ Շիրակի, Ապարանի, Լոռու, կենդանական աշխարհը այլ է։
Հին հունական փիլիսոփա Արիստոտելի կարծիքով երկնային տարածությունը կառուցված է յոթ մասից։
→ Հին հունական փիլիսոփա Արիստոտելը կարծում էր, որ երկնային տարածությունը կառուցված է յոթ մասից։
Միջնադարում նույնպես եղել է այն կարծիքը, որ երկինքը բաղկացած է յոթ մասից։
→ Միջնադարում նույնպես եղել է այն կարծիքը, որ երկնքում կա յոթ մաս։
Ասում էին, որ յոթերորդ երկնքում երջանկությունն է իշխել։
→ Ասում էին, որ յոթերորդ երկնքում իշխում է երջանկության զգացումը։
Նախադասության միտքն այնպես արտահայտի՛ր, որ ընդգծված բառը փակագծերում տրված հոլովով լինի։
Թուրինի թանգարաններից մեկում, օրինակ, պահպանվում է մի հարթաքանդակ, որը լողացող մարդ է պատկերում։
Թուրինի մի թանգարանում պահպանվում է հարթաքանդակ, որը լողացող մարդ է պատկերում։
Եգիպտացի հնագույն քանդակագործի ստեղծած լողորդի շարժումները նման են ժամանակակից բրաս լողաձևի տարրերին։
Եգիպտացի հնագույն քանդակագործի ստեղծած լողորդի շարժումները նման են ժամանակակից բրաս լողաձևի տարրերը։
Նախորդ հարյուրամյակի առաջին կեսերին մրցումներ են կազմակերպվել ռուսական բանակի «լողացող թիմերի» միջև։
Նախորդ հարյուրամյակի առաջին կեսերին մրցումներ են կազմակերպվել ռուսական բանակի «լողացող թիմերը» միջև։
Սպորտային լողով առաջին անգամ իսկապես հետաքրքրվել են Անգլիայում, 1877 թվականին։
Սպորտային լողը առաջին անգամ իսկապես հետաքրքրել է Անգլիայում, 1877 թվականին։
Անպտուղ թզենու առակը
Կարդա՛ առակը և մեկնաբանի՛ր։
Ի՞նչ են խորհրդանշում առակի կերպարները՝ անպտուղ թզենին, տերը և այգեպանը։
Ինչո՞ւ այգեպանը չկտրեց թզենին։
Ապա Հիսուսը նրանց այս առակը պատմեց. «Մի մարդ իր խաղողի այգում թզենու մի ծառ էր տնկել: Մի օր իր խաղողի այգին գնաց, որպեսզի թզենուց պտուղ քաղի, բայց թզենու վրա պտուղ չգտավ: Ուստի իր մոտ կանչեց այգեպանին ու ասաց. ”Արդեն երեք տարի է, որ գալիս եմ այս թզենուց պտուղ քաղելու և չեմ գտնում: Կտրի՛ր և դե՛ն նետիր այն, ինչո՞ւ պետք է հողն իզուր տեղը զբաղեցնի”: Բայց այգեպանն ասաց. ”Տե՜ր, այս տարի էլ թող, որ մնա: Ուզում եմ դրա շուրջը մի լավ փորեմ ու գոմաղբ դնեմ: Թերևս հաջորդ տարի պտուղ կտա: Իսկ եթե չտա, այդ ժամանակ կտրել կտաս այն”»: